آنست از ترسى كه تحريك كننده نفس است به بزرگ شمردن . ( وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّى ) يعنى روشن و ظاهر شد از ميان تاريكى ، و در اين آيه است بزرگترين نعمتها زيرا اگر تمام روزگار تاريك و شب باشد هر آينه مخلوق را ممكن نباشد كه اسباب و وسايل زندگى خود را طلب كنند و اگر تمام روزگار هم نور و روشنايى باشد به سكون و راحتى هم منتفع و بهره‌مند نشوند ، و براى همين خداوند سبحان تكرار فرمود ذكر شب و روز ليل و نهار را در اين دو سوره براى بزرگى قدر آنها در باب دلالت بر موارد حكمت و مصلحت حق تعالى . ( وَ ما خَلَقَ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى ) حسن و كلبى گويند : يعنى قسم به آن كسى كه ايجاد كرد و آفريد نر و ماده را ، و بنا بر اين ما به معناى من است و بگفتهء مقاتل يعنى آفريدن مرد و زن . مقاتل و كلبى گويند : ذكر و انثى آدم و حوّاء عليهما السلامند ، و بگفتهء بعضى اراده نموده هر نر و ماده از انسان و غير آن را . ( إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى ) ابن عبّاس گويد : اين جواب قسم است و مقصود اين است كه اعمال شما هر آينه مختلف مىباشد ، پس عملى براى بهشت است و عملى براى جهنّم . و بعضى گفته‌اند : كه سعى و كوشش شما هر آينه پراكنده است پس كوشش كننده است در آزادى خودش از آتش و سعى كننده‌اى است در هلاكت خود و ساعى هست براى دنيا و كوشايى هست براى آخرت . واحدى باسناد متّصل و مرفوع خود از عكرمه از ابن عبّاس روايت كرده كه مردى درخت خرمايى داشت در خانه مرد فقير عيالمندى و مرد